Onderwijs als oefenplaats: leerlingen geven invulling aan wereldburgerschapsonderwijs op school
In het najaar zijn de definitieve concept kerndoelen bugerschap gepresenteerd, dit nieuwe leergebied dat sinds 2021 tot de wettelijke opdracht van het onderwijs behoort is sterk in ontwikkeling. Binnen het Collectief Natuurinclusief Domein Onderwijs werkt Werkgroep 2 aan de positionering van wereldburgerschap als invulling voor het leergebied burgerschap. Wereldburgerschap richt zich niet alleen op de relatie tussen mensen onderling, maar ook op onze relatie met de planeet en de wederzijdse afhankelijkheid daartussen. Daarmee biedt het een belangrijke kans om natuur en duurzaamheid steviger te verankeren in het onderwijs.
Miguel Heilbron (voorzitter) en Nienke Martinus (domeintrekker) spraken hierover eerder met het Expertisecentrum Burgerschap, verzorgden een workshop op het congres Focus op Burgerschap en schreven samen met diverse organisaties een kamerbrief naar aanleiding van de aangepaste conceptkerndoelen burgerschap.
Om inzicht te krijgen hoe leerlingen zelf willen leren over wereldburgerschap, organiseerde de werkgroep in het najaar van 2025 twee hackathons: één op het Sophianum in Gulpen en één op het Mencia de Mendoza College in Breda. Centraal stond daarbij één vraag: hoe willen leerlingen leren om zich te ontwikkelen tot wereldburger?
De hackathon als werkvorm
Een hackathon is een creatieve werksessie waarin leerlingen in korte tijd ideeën ontwikkelen, uitwerken en presenteren. De hackathons waren bedoeld om het leerlingenperspectief op wereldburgerschapsonderwijs zichtbaar te maken én om scholen te laten ervaren hoe rijk en concreet de opbrengsten worden wanneer leerlingen actief meedenken. De resultaten laten een duidelijke rode draad zien: leerlingen willen actief betrokken worden bij het vormgeven van burgerschapsonderwijs. Ze willen niet alleen leren over de wereld, maar vooral zélf ervaren hoe ze daarin een rol kunnen spelen.
Hackathon Sophianum: de school als oefenplaats voor burgerschap
In Gulpen werkten leerlingen van vmbo tot vwo samen aan vragen rondom democratie, diversiteit en gelijke kansen. De manier waarop zij wilden leren was opvallend praktisch. Ze noemden onder andere debatten met zelfgekozen stellingen, het oprichten van een politieke partij, workshops over racisme en het organiseren van een cultuurdag waarin verschillende groepen hun ervaringen delen. Alle ideeën draaiden om ervaringsgericht leren, concrete voorbeelden en echte gesprekken met mensen uit de samenleving.
De opbrengsten bleven niet alleen op papier. Docent Alexander de Bruin vertelt dat de school de resultaten actief inzet voor structurele veranderingen.
“We willen de komende jaren verder bouwen op alles wat tijdens de hackathon naar voren kwam,” zegt hij. “Daarom werken we toe naar een jaarlijkse Wereldburgerschapsdag, starten we een schoolbreed democratieproject richting de gemeenteraadsverkiezingen en zoeken we samenwerking met Buitenplaats Wijlre om kunst, natuur en burgerschap te verbinden.”
Met deze stappen wil het Sophianum aansluiten bij de behoefte van leerlingen om wereldburgerschap kleinschalig, actief en gezamenlijk te beleven.
Hackathon Mencia de Mendoza: de wereld leren kennen door te doen
Ook op het Mencia de Mendoza College kwam een vergelijkbaar beeld naar voren. Leerlingen noemden thema’s die dicht bij hun leefwereld liggen, zoals economie, duurzaamheid, natuur, cultuur, migratie en sociale ongelijkheid. Zij kozen ook voor actieve en praktijkgerichte werkvormen: projecten, excursies, een ideeënmarkt en schoolbrede activiteiten. Leren in de echte wereld stond hierin centraal, bijvoorbeeld door een bezoek aan een AZC, een fietstocht met uitleg van een boswachter of projecten over geld en financiële weerbaarheid.
Van inzichten naar onderwijspraktijk
De uitkomsten van beide hackathons bevestigen wat verschillende artikelen over leerlingenparticipatie al jaren laat zien. Wanneer leerlingen daadwerkelijk een stem krijgen, ervaren zij dat hun perspectief ertoe doet. Dat gevoel van erkenning leidt tot eigenaarschap, motivatie en ideeën die realistisch, haalbaar en gedragen zijn.
Een tweede inzicht is dat wereldburgerschap door leerlingen en docenten nog niet vanzelf wordt verbonden aan natuur en duurzaamheid. De hackathons laten zien waar kansen liggen om deze dimensie verder te versterken.
De resultaten bieden scholen concrete handvatten om de school als oefenplaats voor wereldburgerschap vorm te geven: een omgeving waarin leerlingen kunnen experimenteren, samenwerken en maatschappelijke vraagstukken onderzoeken op manieren die voor hen betekenisvol zijn.
Vooruitblik
In 2026 organiseert het domein onderwijs twee online sessies waarin we dieper ingaan op de kansen voor natuur en duurzaamheid binnen (wereld)burgerschap. We verkennen welke mogelijkheden de definitieve kerndoelen bieden en hoe scholen hier praktisch invulling aan kunnen geven. Daarnaast faciliteert Nuffic twee sessies voor aanbieders van wereldburgerschapsonderwijs, gericht op netwerkversterking en kennisuitwisseling.
Lijkt het je leuk om mee te denken of deel te nemen aan de sessies?
Neem contact op met Nienke Martinus via n.martinus@agendanatuurinclusief.nl.
Wil je aan de slag met wereldburgerschapsonderwijs? Deze partners in het domein helpen je graag verder: Eco-Schools, Teachers for Climate, Wereldburgerschap.community, Nuffic, Global Exploration, UNESCO Nederland, LAKS, Coöperatie Leren voor Morgen, Stichting Wereldburger, Fawaka, Haagse Hogeschool en anderen.