De beweging groeit: In het afgelopen jaar is het aantal domeinen gegroeid van 8 domeinen in Agenda 1.0 naar 10 domeinen in Agenda Natuurinclusief 2.0. De domeinen Gezondheid en Bedrijventerreinen zijn afgelopen jaar van start gegaan.

De domeinleiders en -trekkers blijven tijdens de transitie naar een natuurinclusieve samenleving aan het roer. Met een subsidieregeling worden de domeintrekkers vanaf 1 januari 2024 bekostigd om Agenda Natuurinclusief 2.0 uit te voeren en hebben zij extra middelen ter beschikking om hun ambities en acties tot resultaat te brengen. We zetten daarbij ook actief in op de gezamenlijke acties van de domeinen samen.

De domeinen zijn verstevigd en verbonden, maar blijven tegelijkertijd in ontwikkeling om hun impact te vergroten. Wellicht komen er meer domeinen bij of verbreden bestaande domeinen. De domeinen versterken het netwerk van groene koplopers, waar mogelijk door initiatieven en inspanningen te steunen en helpen opschalen.

Het consortium van Naturalis, IUCN, MVO-NL, PBL en RIVM werkt verder aan producten om de stand van natuurinclusief te kunnen meten en monitoren (zoals omschreven in hoofdstuk 2).

Na publicatie van Agenda Natuurinclusief 2.0 vraagt het Collectief Natuurinclusief publieke en private partijen om appreciatie van Agenda Natuurinclusief 2.0. We vragen de vier overheden, maatschappelijke organisaties en private partijen wat zij willen en kunnen bijdragen aan de uitvoering van Agenda Natuurinclusief 2.0. Waar nodig worden (bestuurlijke) afspraken gemaakt, bijvoorbeeld in de vorm van convenanten of pacts.

We willen toewerken naar bestuurlijke afspraken in een Natuurpact 2.0 of gelijkwaardige afsprakenset, waarin het commitment en de acties voor een natuurinclusieve samenleving verbreed en geconcretiseerd worden met alle overheden. Dat kan voortbouwen op de positieve inzet van alle overheden zoals de provinciale programma’s ‘Natuur voor elkaar (OV)’, Groen groeit mee (UT) en Contouragenda Natuurinclusief (ZH), met mogelijk een Agenda Natuurinclusief voor elke provincie. Ook de belangrijke rol van gemeenten voor de openbare ruimte kan hierin een stevige plek krijgen.

We ontwikkelen een Agenda Natuurinclusief 3.0, parallel aan de uitvoering van Agenda Natuurinclusief 2.0 (2024-2026). We voorzien de start van Agenda Natuurinclusief 3.0 in 2027. Daarin verhogen we als groeiend collectief onze ambities, betrekken we nog meer partijen en versterken we de koers naar een natuurinclusieve samenleving in 2050.

Het Natuurinclusief Nationaal Overleg en haar twintig NiNO-leden gaan verder voor richting en borging van de Agenda Natuurinclusief en haar uitvoering. De ambassadeur Natuurinclusief en onafhankelijk voorzitter blijft het NiNO leiden.

Het programmabureau versterkt de beweging door in nauwe samenwerking met de domeinen te ondersteunen met communicatie, participatie en gedragsverandering. Daarmee willen we meer partijen aan ons verbinden, betrekken en activeren. Niet alleen de groene koplopers, maar juist ook de partijen waarvoor natuurinclusief denken en doen nog minder vanzelfsprekend is.

Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) stelt de komende jaren budget beschikbaar om onder andere de subsidie voor de domeinen te bekostigen, het programmabureau te verstevigen en in de inzet voor de Investeringsagenda en het consortium voor Meten en Monitoren te voorzien.

Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en het Programmabureau Natuurinclusief coördineren de interdepartementale en interbestuurlijke samenwerking tussen provincies, gemeenten, waterschappen en de Rijksoverheid, samen met de daarvoor aangestelde coordinatoren Natuurinclusief.

De natuurinclusieve samenleving komt tot leven in gebieden, waar lokale uitdagingen en identiteit medebepalend zijn. We zetten daarbij in op de integratie van natuurinclusief in nationale en regionale programma’s (zoals het Nationale en de Provinciale Programma’s Landelijk Gebied) en benutten daarbij de lessen uit groeiprojecten en inspiratiegebieden.

Niet alleen een natuurinclusieve samenleving vraagt bewustwording en systeemverandering, dit geldt ook voor andere maatschappelijke thema’s zoals klimaat, circulair en milieu. Waar mogelijk bundelen we de krachten met deze maatschappelijke uitdagingen, bijvoorbeeld door samenwerking met de partijen aan de uitvoeringstafelsmet de partijen van het Klimaatakkoord en het uitvoeringsprogramma Circulaire Economie.

In 2024-2025 evalueren we de strategie, aanpak en organisatie van Collectief Natuurinclusief in de transitie richting een natuurinclusieve samenleving. Zo kunnen we waar nodig bijsturen in de uitvoering van Agenda Natuurinclusief 2.0 en de ontwikkeling en de ontwikkeling van Agenda Natuurinclusief 3.0.

Agenda 2.0 geeft inzicht in wat er al gebeurt en helpt prioriteiten te stellen voor de jaren 2024-2026. Vanuit tien publiek-private domeinen zijn er visies en strategieën ontwikkeld met inspirerende voorbeelden en actiepunten. Ook komen mogelijke investeringen aan bod. Op die manier laten groene koplopers uit de tien domeinen zien wat er allemaal mogelijk is om in korte tijd grote ambities te realiseren. Daarmee is dit document ambitieus, hoopvol en verbindend.

• We werken hiermee aan concrete acties en zichtbare resultaten;

• We werken hiermee aan verandering van houding en gedrag;

• Verbinden en versterken van positieve energie in samenwerking met maatschappelijke, private en publieke partijen;

• Zorgen voor goede balans tussen top-down- en bottom-up-inzet;

• We sluiten slim aan op wat er al is, starten met wat nog ontbreekt en heffen op wat remmend werkt. Zo creëren we de juiste condities om de beweging natuurinclusief te stimuleren;

• We werken integraal samen met maatschappelijke initiatieven en andere transitie opgaven zoals klimaat, water-en bodem, circulair en milieu.

Om de Nederlandse samenleving meer natuurinclusief te maken, moeten we snel beginnen. Hoe langer we wachten, hoe sneller de kosten oplopen en hoe langer de weg naar herstel en verbetering zal zijn.

Talloze concrete aangrijpingspunten, instrumenten en maatregelen zijn nu scherp in beeld. Het is vooral een kwestie van willen en doen. Dat zijn de belangrijkste conclusies uit de Investeringsagenda.