Een jaar geleden ging aan Hogeschool Leiden de eerste lichting van de master Duurzaam Onderwijs van start. Leraren, pedagogisch professionals en onderwijsontwikkelaars die allemaal hetzelfde voelen: er moet iets gebeuren, maar hoe maak je daar onderwijs van? Na een jaar ligt er een eerste oogst: 11 praktijkinnovaties, net zo divers als de scholen waar ze zijn ontstaan. Van een voedselbos met kleuters tot dramalessen in het bos met nieuwkomers.
Van onderzoek naar onderwijs
De master komt niet uit de lucht vallen. Het lectoraat Natuur & Ontwikkeling Kind van Hogeschool Leiden, opgezet door Dieuwke Hovinga en sinds maart 2026 onder leiding van lector Elise Peters, doet veel onderzoek naar de waarde van natuur voor de ontwikkeling en het welbevinden van kinderen. "Er is zoveel kennis, en steeds vaker kwam de vraag: hoe zetten we dat om in onderwijs?", vertelt Loes van ’t Hoff, docent en studieloopbaanbegeleider bij de master. “Daar is de master uit voortgekomen."
Hoofd en handen
De studenten komen op vrijdag samen. 's Ochtends gaat het over theorie, met docenten en gastsprekers die zelf onderzoeker zijn. 's Middags gaan ze bijna altijd naar buiten, naar de biologische kwekerij De Groene Cirkel, naast de hogeschool. "Na hard studeren met je hoofd is het helpend om met je lijf aan het werk te zijn. Dit zorgt voor een goede balans in de dag.," zegt Loes.
Het vak Praktijkinnovatie loopt het hele jaar door. Studenten gaan op zoek naar een vraagstuk uit hun eigen werk Zo begon een leerkracht met zijn kleuterklas een voedselbos. Wie als kleuter binnenkomt, blijft medeverantwoordelijk en helpt later, in de bovenbouw, de nieuwe kleuters op weg.
Een boom zijn in het bos
Wendy van Delzen is dramadocent op een ISK, een Internationale Schakelklas. Daar zitten leerlingen van 12 tot en met 18 jaar die korter dan twee jaar in Nederland zijn. Veel van haar leerlingen zijn naar Nederland gevlucht en weten nog niet goed wat hun toekomst hier brengt. Duurzaamheid raakte Wendy persoonlijk al langer, via de master wilde ze die betrokkenheid verbinden met haar werk. Een van de uitdagingen is taal. Ze werkt vooral met eerstejaars, voor wie Nederlands nog nieuw is.
Daarom zoekt Wendy het niet in woorden, maar in de zintuigen en in de relatie met de natuur. Ze gaat met haar leerlingen naar buiten, het bos in. Daar laat ze hen bijvoorbeeld een boom uitbeelden, terwijl de anderen raden welke boom het is. "Ze vonden het helemaal niet gek, ze gingen direct aan de slag" vertelt ze. Wat haar vooral opvalt, is wat het buiten zijn met haar leerlingen doet. Ze geven zelf aan dat ze er veel meer rust ervaren. Voor jongeren die vaak een onrustige tijd achter de rug hebben, is dat waardevol.
Reizen zonder te vliegen
Voor een van haar opdrachten in de master ontwierp Wendy de les 'De identiteit van de aarde'. Ze liet zich inspireren door de geograaf Edward Relph, die schreef over wat een plek betekenisvol maakt. Volgens Relph kun je je ook verbonden voelen met een plek waar je niet bent, bijvoorbeeld via een verhaal, een beeld of een geluid. Dat idee bracht Wendy naar haar lokaal.
In een geleide fantasie nam ze haar leerlingen stap voor stap mee terug naar een dierbare plek uit de streek waar ze opgroeiden. Wat zie je, wat hoor je, wat ruik je, wat voel je onder je voeten? Daarna schreven ze over die plek, eerst in hun eigen taal en daarna met hulp van vertaalapps in het Nederlands. Ten slotte deelden ze hun verhalen met elkaar. Een leerling schreef over een plek met uitzicht op de blauwe zee: "Als ik hier zit, vergeet ik alles en lijkt de tijd stil te staan."
Niet iedereen kon zomaar een plek vinden. Een jongen die op jonge leeftijd was gevlucht, had weinig herinneringen. Samen met Wendy zocht hij stukje voor stukje naar de tuin van zijn oma: warm, vrij, vol kleuren. "Ze konden op een heel ander niveau iets met me delen. We waren even in elkaars plek," vertelt Wendy. Het raakt voor haar aan de kern van duurzaam onderwijs: je verbonden voelen met een plek, ook zonder ernaartoe te vliegen. Wie voelt dat plekken hier en ver weg met elkaar samenhangen, gaat ook nadenken over wat ons handelen hier betekent voor die plekken daar. "We houden van zoveel plekken op deze aarde. Zorg dragen begint niet bij een lezing, maar bij liefde en verbinding." Ze hoopt zaadjes te planten: "Dat we leerlingen niet opzadelen met een probleem, maar met hoop."
Zes uitgangspunten in de klas
Wendy gebruikt bij het ontwerpen van haar lessen vaak de Zes uitgangspunten voor natuurinclusie in het onderwijs, een inspiratiedocument van het Collectief Natuurinclusief. Die uitgangspunten zie je terug in haar lessen. Als leerlingen tussen de bomen staan en een boom nadoen, is dat leren in natuur en leren van natuur, met de natuur als co-leraar. De geleide fantasie gaat over leren als natuur: leerlingen maken contact met hun eigen zintuigen, herinneringen en gevoelens. En de vraag waarmee ze afsluit, wat er van ons handelen gevraagd wordt om al die plekken te beschermen, is leren voor natuur.
Ben je benieuwd hoe je de zes uitgangspunten in je eigen lessen kunt gebruiken? In het inspiratiedocument lees je per uitgangspunt wat het inhoudt en hoe je ermee aan de slag kunt.
Niet alleen
Al snel merkte Wendy dat ze dit niet in haar eentje wilde doen. Maar collega’s meekrijgen bleek nog wel een uitdaging. "Veel mensen voelen de urgentie," vertelt ze, "maar in de drukte van alledag is het lastig om er iets nieuws bij te doen." Dus begon ze klein en richtte een green team op. Op een studiedag nam ze haar collega's mee naar buiten, met de poster van de zes uitgangspunten onder de arm en gaf ze een workshop natuurinclusief lesgeven.
Dat zoeken naar hoe je je omgeving meekrijgt, herkent Loes bij meerdere studenten. Bijna iedereen heeft wel collega's die er anders over denken. Haar advies: "Zeg niet: jij moet met mij meedoen. Vertel wat je doet, ga het vanuit je eigen overtuiging gewoon doen, en dan worden mensen vanzelf nieuwsgierig." Dat wil de master studenten ook meegeven. Weet goed waar je zelf voor staat, onderbouw het met theorie, laat het zien in de praktijk en zoek elkaar op.
Meer weten over de master Duurzaam Onderwijs? Op de website van Hogeschool Leiden lees je meer over de opleiding.
Wil je anderen professionals ontmoeten die werken aan natuurinclusief onderwijs? In november staat er weer een Community of Practices van domein Onderwijs op de planning. Een bijeenkomst waar professionals uit het onderwijs elkaar ontmoeten, kennis en ervaringen uitwisselen en samen verder bouwen aan onderwijs. Meld je hier aan.